ışın terimi ne anlama gelir?
Bazı kelimeler var ki günlük hayatta hiç umursamadan kullanıyoruz ama biri çıkıp “tam olarak ne demek bu?” diye sorunca bir anda kafada küçük bir trafik kazası oluyor. “Işın” da onlardan biri. Çoğumuz için güneşle, yaz tatiliyle, belki biraz da fizik dersinde tahtaya çizilen o sonsuz oklarla ilgili bir şey. Ama işin içine “ışın terimi ne anlama gelir?” sorusu girince konu bir anda hem basit hem de şaşırtıcı derecede katmanlı hale geliyor.
Ben İzmir’de yaşayan 25 yaşında, gün içinde fazla düşünen ama bunu genelde kahve içip dalga geçerek gizleyen biriyim. Arkadaş ortamında “ışın” kelimesi geçince bile olay bazen absürt bir yere gidiyor. Geçen gün biri “bana mesaj attığında resmen ışınlandım” dedi. Ben de “hangi ışın? mikrodalga mı, gama mı?” diye girince sohbet doğal olarak dağıldı. Ama aslında konu eğlenceli: çünkü “ışın” hem bilimsel hem gündelik dilde sürekli karşımıza çıkıyor.
Günlük hayatta ışın kelimesi
Işın kelimesini en çok günlük dilde “hız, anilik ve etkileyicilik” anlamında kullanıyoruz. “Işınlandım”, “üstüme güneş ışını geldi”, “o bakış resmen lazer gibi” gibi cümleler aslında bilimsel anlamdan çok mecazi kullanımlar.
İzmir’de yazın Konak’ta yürürken güneş tepeden vurduğunda biri mutlaka şöyle der:
— “Abi resmen ışınlanıyorum şu an.”
Ve kimse NASA teknolojisi konuşmuyordur. Aslında herkesin kastettiği şey güneşin yoğun ışığıdır. Ama kelime öyle güçlü ki, abartıyı otomatik olarak yanında getirir. “Işık” desen sıradan, ama “ışın” deyince sanki sahneye bilim kurgu giriyor.
Ben bazen kendi kendime düşünüyorum: İnsanlık olarak “ışın” kelimesine biraz fazla dramatik yük yüklemiş olabilir miyiz? Sonra simit alırken bile “bu simit bana enerji ışını veriyor” diye saçmalıyorum. Evet, belki biraz fazla düşünüyorum.
ışın terimi ne anlama gelir? (bilimsel açıdan)
Şimdi biraz ciddileşelim ama fazla değil, çünkü ciddiyet İzmir sıcağında fazla dayanıklı bir şey değil.
Işın, temel olarak fizik ve matematikte farklı anlamlara gelen ama ortak noktası “belirli bir doğrultuda ilerleyen şey” olan bir terimdir.
En basit haliyle:
Bir başlangıç noktası vardır
Bir yönde sonsuza kadar uzanır
Yani bir noktadan çıkar ve “ben gidiyorum, geri dönmem” diyerek tek yönlü bir yolculuğa başlar.
Bu tanımı duyunca aklıma hemen eski otobüsler geliyor. Bornova’dan bindiğim bir hat vardı, sanki direkt “sonsuzluğa gidiyoruz” hissi verirdi. Işın gibi: başlangıcı var ama sonu hayal gücüne kalmış.
Geometride ışın
Matematikte ışın, bir nokta ile başlar ve bir yönde sonsuza kadar uzar. Örneğin A noktasından başlayıp B yönüne giden bir ışın düşün.
Bu aslında çok sade ama aynı zamanda felsefi bir fikir gibi. Çünkü hayatın bazı kararları da ışın gibi: bir noktadan başlıyorsun ve geri dönüş yok, sadece ileri yön var.
Tabii bunu matematik hocasına söylesen büyük ihtimalle “çok romantize etme, bu sadece geometrik şekil” derdi.
Ama yine de insan düşünmeden edemiyor: Biz de bazen ışın gibi değil miyiz? Başlangıç var, yön var, ama dönüş yok.
Sonra aklıma geliyor… yok yok, fazla düşündüm yine.
Fizikte ışın: ışık ve enerji
Fizikte ışın deyince iş biraz daha parlak hale geliyor. Işık ışınları, enerji taşıyan ve düz çizgiler halinde ilerlediği varsayılan ışık demetleridir.
Güneş ışığı mesela bir ışınlar bütünü gibi düşünülebilir. Sabah İzmir’de perdeyi açtığında yüzüne vuran o “göz yakıcı ama moral yükselten” şey tam olarak budur.
Bir sabah şöyle bir sahne yaşadım:
Perdeyi açtım, güneş direkt gözüme girdi.
Ben:
— “Bu ışınlar bana biraz fazla samimi davranıyor.”
Ev arkadaşım:
— “Kanka o güneş.”
Ben:
— “Hayır, o artık kişisel bir ilişki.”
İşte böyle saçma ama gerçek anlar, ışın kelimesini günlük hayatımıza daha da komik bir şekilde yerleştiriyor.
Işın ve gündelik hayatta yanlış anlaşılmalar
“Işın terimi ne anlama gelir?” sorusu bazen çok basit cevaplar doğuruyor ama insan zihni her zaman basit çalışmıyor.
Bir keresinde arkadaş ortamında “ışın” kelimesi geçti ve biri “ışın tedavisi” dedi. Ben de konuyu tamamen yanlış anlayıp:
— “Yani seni lazerle mi motive ediyorlar?” dedim.
Ortam 5 saniye sessizlik yaşadı. Sonra kahkahalar patladı ama ben hâlâ kendi esprimin neden komik olduğunu çözmeye çalışıyordum. Kafam bazen fazla detaycı çalışıyor, kabul ediyorum.
Işın kelimesinin zihnimizdeki abartılı etkisi
Işın kelimesi neden bu kadar güçlü geliyor biliyor musun? Çünkü içinde hem hız hem enerji hem de görünmezlik hissi var.
Işık hızında gider
Çoğu zaman görünmezdir
Bir noktadan çıkar ve yönlüdür
Bu üçlü birleşince kelime otomatik olarak “cool” oluyor.
İzmir’de sahilde otururken bunu düşündüğümde, denize vuran güneş ışığını izleyip şöyle dedim:
“Bunlar aslında suya çarpan fizik dersleri.”
Yanımdaki çift bana baktı:
— “Sen iyi misin?”
Ben:
— “Hayır ama ışınlar iyi.”
Günlük yaşamda ışın metaforları
İnsanlar fark etmeden sürekli ışın metaforu kullanıyor:
“Bana mesaj attı, kalbime ışınlandı.”
“O kadar hızlı geldi ki ışınlandı sandım.”
“Bakışı lazer gibiydi.”
Aslında kimse fizik konuşmuyor ama herkes bir şekilde “yoğunluk ve hız” anlatmaya çalışıyor.
Ben bazen İzmir trafiğinde minibüs beklerken şunu düşünüyorum:
“Keşke ulaşım ışın teknolojisine geçse de Karşıyaka-Buca arası 3 saniye olsa.”
Ama sonra gerçeklik tokadı geliyor:
Henüz simit bile teleporte edilemiyor.
Işın kavramının zihinsel tarafı
Biraz daha içe dönük düşündüğümde (ki bu benim sık yaptığım bir şey, bazen fazla sık), ışın kavramı bana hayatın yönlü tarafını hatırlatıyor.
Başlangıç var, yön var ama geri dönüş yok.
Bu biraz ağır bir düşünce gibi gelebilir ama hemen ardından İzmir’de bir martı bağırıyor ve bütün felsefe dağılıyor zaten.
Yani hayat da biraz böyle:
Derin düşünce + sokak sesi = gerçeklik.
Küçük bir iç ses sahnesi
Ben:
“Acaba ben de bir ışın mıyım?”
İç ses:
“Sen daha çok daire gibisin, sürekli aynı yere dönüyorsun.”
Ben:
“Teşekkür ederim, çok yapıcı.”
İç ses:
“Rica ederim.”
Son düşünceler değil, sadece devam eden bir akış
“Işın terimi ne anlama gelir?” sorusu aslında tek bir cevaba sıkışacak bir şey değil. Matematikte başka, fizikte başka, günlük dilde bambaşka anlamlar kazanıyor. Ama hepsinde ortak bir şey var: yön, enerji ve hareket.
Bazen İzmir’de akşamüstü deniz kenarında otururken, güneşin suya vurduğu o uzun çizgileri izlerken fark ediyorum ki, insanlar bu kelimeyi sadece bilim için değil, hisler için de kullanıyor.
Ve belki de bu yüzden “ışın” kelimesi bu kadar güçlü. Çünkü hem gökyüzünde hem denklemde hem de birinin “sana ışınlandım” dediği mesajında aynı anda var olabiliyor.
Ben yine fazla düşündüm. Ama olsun. İzmir’de biraz esinti varsa, düşünceler de biraz dağılır zaten.